Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και η Ησυχαστική Παράδοση στο Άγιον Όρος και την Θεσσαλονίκη

Από τη μεσοβυζαντινή περίοδο, ο Ιερός Άθως συνιστούσε το πλέον ενδεδειγμένο πρότυπο για την οργάνωση του μοναχικού βίου σε μοναστικά κέντρα που ιδρύθηκαν αργότερα. Φορείς της συγκεκριμένης, οργανωμένης μορφής του μοναχισμού στις μοναχοπολιτείες του Γάνου και του Παπικίου υπήρξαν ασφαλώς οι Αθωνίτες μοναχοί που μετακινήθηκαν από το Άγιον Όρος προς τα εκεί, όπως, επί παραδείγματι, ο όσιος Αθανάσιος, στον οποίο αναφερθήκαμε.

Επανερχόμενοι στον βίο του οσίου Μαξίμου, θα πρέπει να σημειώσουμε την καταγραφόμενη σχέση του με τον μεγάλο δάσκαλο του ησυχασμού και εισηγητή της ησυχαστικής μεθόδου προσευχής στο Άγιον Όρος, όσιο Γρηγόριο τον Σιναΐτη. Άλλωστε, σχετικό απόσπασμα από τον Βίο του οσίου Μαξίμου, τον οποίο συνέγραψε ο Θεοφάνης, επίσκοπος Περιθεωρίου, και στον οποίο εξιστορείται η συνάντηση των δύο οσίων και παρατίθεται η απάντηση του οσίου Μαξίμου στην ερώτηση του οσίου Γρηγορίου περί της νοεράς προσευχής, συμπεριλήφθηκε και στη νηπτική συλλογή της Φιλοκαλίας.

Η μοναστική κοινότητα των Παρορίων

Την ίδια περίοδο ακμής του βυζαντινού ησυχασμού, μια ομάδα αγιολογικών κειμένων μάς προσφέρει σημαντικό πλούτο πληροφοριών και συνιστά την αποκλειστική πηγή για την ίδρυση και την ιστορική διαδρομή ενός άλλου, πολύ αξιόλογου μοναστικού κέντρου: των Παρορίων, στα όρια της βυζαντινής Θράκης με τη Βουλγαρία, σήμερα εντός του βουλγαρικού κράτους. Πρόκειται για τον Βίο του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη και τους Βίους δύο Βουλγάρων μαθητών του στα Παρόρια, του οσίου Θεοδοσίου του Τυρνοβίτη και του οσίου Ρωμύλου, ο οποίος είχε ασκητεύσει ως μοναχός και στο Άγιον Όρος.

Τον πρωτότυπο Βίο του οσίου Γρηγορίου συνέγραψε ο επίσης ησυχαστής, μετέπειτα πατριάρχης Κάλλιστος Α΄, ο οποίος είχε ακολουθήσει στα Παρόρια τον όσιο Γρηγόριο από την περιβόητη ησυχαστική σκήτη του Μαγουλά στο Άγιον Όρος, κέντρο διαδόσεως του βυζαντινού ησυχασμού στον Άθωνα, όπου εμόναζαν. Ο Βίος αυτός, μάλιστα, γνώρισε μεγάλη διάδοση και πολλές μεταφράσεις στον σλαβικό μοναχικό κόσμο.

Οι τουρκικές από θαλάσσης επιδρομές είχαν αναγκάσει τον όσιο Γρηγόριο και τη συνοδεία του, όπως και πολλούς άλλους Αγιορείτες μοναχούς —μεταξύ των οποίων τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και τον όσιο Αθανάσιο τον Μετεωρίτη— να εγκαταλείψουν το Άγιον Όρος και, μετά από πολλές περιπέτειες, να καταλήξουν, μέσω Σωζοπόλεως, περί το έτος 1331, «ἐν βαθυτάτῳ τῆς ἐρήμου» των Παρορίων. Έπειτα από ολιγοετή παραμονή ο όσιος Γρηγόριος επέστρεψε στο Άγιον Όρος, για να αναχωρήσει όμως και πάλι για τα Παρόρια, συνοδευόμενος από έναν μαθητή του.

Η δεύτερη μετάβαση του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη στα Παρόρια προσείλκυσε κοντά του πλήθος μοναστών. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην ανέγερση της πρώτης μεγάλης λαύρας στο Κατακεκρυωμένον Όρος, ενώ στη συνέχεια οικοδομήθηκαν τρεις ακόμη λαύρες, στο σπήλαιο του Μεσομηλίου και στην Παΐζουβα. Αρωγός στο έργο του στάθηκε ο Βούλγαρος τσάρος Ιωάννης Αλέξανδρος, συμβάλλοντας στην ανοικοδόμηση πολλών κτισμάτων και στον πλουτισμό των μονών του οσίου Γρηγορίου με κτήματα, ζώα και μεγάλη περιουσία.

Το μοναστικό κέντρο των Παρορίων κατέστη προπύργιο του ησυχασμού και επέδρασε καταλυτικά στη διάδοση της ησυχαστικής διδασκαλίας στον σλαβικό μοναχικό κόσμο. Αυτό διαφαίνεται τόσο από τους Βίους των Βουλγάρων μαθητών του οσίου Γρηγορίου, Θεοδοσίου του Τυρνοβίτη και Ρωμύλου του Ησυχαστή, όσο και από το έργο του πατριάρχη Ευθυμίου Τυρνόβου, ο οποίος είχε επίσης ασκητεύσει στο Άγιον Όρος.

Τις σχετικές αναφορές των βυζαντινών αγιολογικών κειμένων στα μοναστικά κέντρα του Γάνου, του Παπικίου και των Παρορίων θα κατακλείσουμε με τον Βίο του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, τον οποίο συνέγραψε ο μαθητής του, άγιος Φιλόθεος ο Κόκκινος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Ο άγιος Γρηγόριος είχε αναχωρήσει από την Κωνσταντινούπολη το 1316 ή λίγο αργότερα, εγκαταλείποντας λαμπρές σπουδές και μια προδιαγεγραμμένη επιτυχή σταδιοδρομία στην κρατική διοίκηση, με σκοπό να μεταβεί μαζί με τους δύο αδελφούς του, Μακάριο και Θεοδόσιο, στον Ιερό Άθωνα για να μονάσει.

Όταν όμως έφθασε στο Παπίκιον Όρος, για το οποίο ο άγιος Φιλόθεος χρησιμοποιεί ιδιαίτερα εγκωμιαστικά λόγια —«ὄρος δ’ ἱερὸν τοῦτο πάλαι μεταξὺ κείμενον Θρᾴκης τε καὶ Μακεδονίας, καὶ μονασταῖς ἀνειμένον ἀνδράσι τότε θαυμαστοῖς καὶ σπουδαίοις, καὶ τὰ θεῖα φιλοσοφοῦσι καλῶς»—, προτίμησαν να παραμείνουν εκεί για να διαχειμάσουν.

Ο άγιος Φιλόθεος χαρακτηρίζει αυτή την επιλογή του αγίου Γρηγορίου έργο της θείας Πρόνοιας, επειδή ο θαυμαστός ασκητικός βίος του στο Παπίκιον Όρος προκάλεσε την έκπληξη και τον θαυμασμό των μοναστών του όρους, αλλά και τη θαυμαστή μεταστροφή των αιρετικών Παυλικιανών. Ο Βίος τούς ονομάζει Μαρκιωνιστές ή Μασσαλιανούς· γειτνίαζαν με το Παπίκιο και μεταστράφηκαν έπειτα από μακρές διαλογικές συζητήσεις που είχε ο άγιος Γρηγόριος με τους αρχηγούς της αιρέσεως.

Στον Βίο του σημειώνεται επιπλέον, ανωνύμως, και η μοναστική κοινότητα των Παρορίων, στο σημείο όπου γίνεται λόγος για τον ησυχαστή μοναχό και θεολόγο Δαβίδ Δισύπατο. Η Παρορία τοποθετείται εκεί μεταξύ της Θράκης και της χώρας των Σκυθών και παρουσιάζεται ως τόπος όπου είχε ασκητεύσει ο θαυμαστός Γρηγόριος. Μετά την αναχώρησή του, εκεί είχε συσταθεί φροντιστήριο θείας φιλοσοφίας, στο οποίο κατέφυγε και παρέμεινε για δύο έτη ο Δαβίδ Δισύπατος.

Η ησυχαστική άσκηση στο Άγιον Όρος

Στους Βίους των ησυχαστών αγίων, και προεχόντως στον εκτενή Βίο του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, παρέχονται επίσης πολύ σημαντικές μαρτυρίες για τον μοναστικό βίο στο σημαντικότερο μοναστικό κέντρο αυτής της περιόδου, τον Αγιώνυμο Άθωνα. Μεταξύ αυτών υπάρχουν και ορισμένες εξαιρετικά ενδιαφέρουσες περιγραφές της ανθρωπογεωγραφίας του, αλλά και μερικά από τα ωραιότερα εγκώμιά του.

Έτσι, ο Μέγας Άθως χαρακτηρίζεται ως «τὸ πῖον καὶ τετυρωμένον, εἴποι τις ἂν κἀνταῦθα δικαίως, ὄρος, τὸ ὄρος τοῦ Θεοῦ, ἐν ᾧ κατοικεῖν ὁ “τὰ πάντα πληρῶν” εὐδόκησε διὰ τὴν ἀρετὴν δηλονότι τῶν ἐνοικούντων» και ως «ἡ τῶν μοναχῶν ἐξαίρετος χώρα, τὸ τῆς ἀρετῆς παντοδαπὸν ἐργαστήριον, τὸ κατάλληλον ὑπὲρ πάντα, ψυχῆς τε καὶ σώματος ἐνδιαίτημα τοῖς σπουδαίοις γε τῶν ἀνδρῶν». Αυτές είναι δύο μόνο από τις εγκωμιαστικές αναφορές που απαντούν στους Βίους που έγραψε, ως συστηματικός εγκωμιαστής της αγιορειτικής ασκήσεως, ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος. Ο Φιλόθεος έλαβε το μοναχικό σχήμα εδώ, στη Θεσσαλονίκη, στη Μονή Χορταΐτου, και διετέλεσε ηγούμενος της Μεγίστης Λαύρας πριν από την εκλογή του ως μητροπολίτη Ηρακλείας και, εν συνεχεία, την άνοδό του στον πατριαρχικό θρόνο.

Πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες μάς προσφέρονται και για τις μορφές ασκήσεως που μπορούσε να συναντήσει κανείς στο Άγιον Όρος την εποχή αυτή. Σε απόσπασμα από τον Βίο του πατριάρχη Αθανασίου, τον οποίο μνημονεύσαμε προηγουμένως, γίνεται λόγος τόσο για τους ερημίτες ασκητές όσο και για τους μοναχούς που διαβιούσαν στα οργανωμένα κοινόβια. Ο βιογράφος του, Θεόκτιστος Στουδίτης, προσθέτει ότι ο ίδιος ο Αθανάσιος, ως ασκητής του Αγίου Όρους, ήταν εξαρχής ανυπόδητος, δεν απέκτησε δεύτερο χιτώνα και φορούσε κρυφά, κατάσαρκα, τρίχινο σάκο.

Εξίσου ενδιαφέρουσες είναι οι ειδήσεις που αντλούμε από το βυζαντινό Συναξάριο του αγίου Φιλοθέου Κοκκίνου για την αγιορειτική περίοδο του βίου του. Ο Φιλόθεος καταφεύγει στο Άγιον Όρος, στο ιερό φροντιστήριο του Άθω, και, έπειτα από μακρά περίοδο μοναχικής υπακοής σε πνευματικούς και θεοφόρους άνδρες, αναδεικνύεται ηγούμενος της Μεγίστης Λαύρας, για να στραφεί όμως εν συνεχεία στον αναχωρητικό βίο.

Στον Βίο του οσίου Μακαρίου του Μακρή γίνεται επίσης λόγος για τους αναχωρητές που ζούσαν ανά δύο ή τρεις και καρτερούσαν στην προσευχή και την άσκηση. Αυτοί αντιδιαστέλλονται προς τους ερημίτες, οι οποίοι, απομακρυσμένοι από τους άλλους, συνομιλούσαν μόνο με τον Θεό. Μερικοί, μάλιστα, διακρίνονταν για τα πνευματικά τους χαρίσματα. Γι’ αυτό και ο ίδιος Βίος τούς τοποθετεί, ανάλογα με τον βαθμό της πνευματικής τους τελειώσεως, σε διαφορετικά σημεία του όρους του Άθω, το οποίο έτσι μεταποιείται σε μια πνευματική κλίμακα.

Άλλοι, αφήνοντας τους πρόποδες, ανέρχονται στο όρος της τέλειας αγάπης. Άλλοι πάλι διατρέχουν τις πλαγιές, αλλά δεν σταματούν εκεί και σπεύδουν προς την κορυφή. Υπάρχουν, τέλος, και εκείνοι που έφθασαν στις κορυφές και εισήλθαν στη νεφέλη· αξιώθηκαν των θείων μυστηρίων, άκουσαν τη φωνή άνωθεν και είδαν τα οπίσθια του Θεού, με τα οποία δηλώνεται η θεωρία των όντων.

Σημαντικό πλούτο πληροφοριών για τον μοναχισμό του Αγίου Όρους αντλούμε, ασφαλώς, και από τον Βίο του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, αφού ο βιογράφος του, άγιος Φιλόθεος Κόκκινος, εξιστορεί λεπτομερώς τα του ησυχαστικού βίου του: από την πρώτη στιγμή της αφίξεώς του, μαζί με τους δύο αδελφούς του, στον «κάλλιστον Ἄθωνα», όπως σημειώνει, και συγκεκριμένα στη Μονή Βατοπαιδίου και στον πρώτο γέροντά του, όσιο Νικόδημο —ο οποίος προερχόταν από το μοναστικό κέντρο του όρους Αυξεντίου στην Προποντίδα—, έως τη μετάβασή του στη Μεγίστη Λαύρα και στις ασκητικές καλύβες της περιοχής της, όπως η Σκήτη της Γλωσσίας και το κελλί του Αγίου Σάββα, αλλά και τη βραχύβια ανάδειξή του στην ηγουμενία της Μονής Εσφιγμένου.

Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημάνουμε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο του ίδιου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, το οποίο μάλιστα συνιστά το πρωτόλειο έργο του: τον Λόγο εις τον θαυμαστόν και ισάγγελον βίον του οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Πέτρου του Αθωνίτου. Η επιλογή αυτού του αφιερωμένου στον πατέρα του ερημητικού μοναχισμού, στον προκοινοβιακό Άθωνα, έργου, το οποίο εκπονήθηκε μετά τη δεύτερη μετάβαση του Παλαμά στο Άγιον Όρος, το 1330–1331, ως αφετηριακού σημείου για την πλούσια συγγραφική δράση του, σχετίζεται ασφαλώς με το γεγονός ότι ο άγιος Γρηγόριος παρέμεινε διά βίου υποστηρικτής του αναχωρητικού μοναχισμού, ελεγχόμενου ωστόσο από κάποια μονή.

Είναι πολύ πιθανό ο λόγος αυτός να εκφωνήθηκε στη Σκήτη του Μαγουλά, όπου εγκαταβίωνε την ίδια ακριβώς περίοδο ο μεγάλος πατέρας και φορέας της σιναϊτικής ησυχαστικής παραδόσεως, Γρηγόριος ο Σιναΐτης, με τους μαθητές του. Για τη σχέση του με τον Παλαμά έχουν διατυπωθεί ποικίλες απόψεις, με ισχυρότερη, πιστεύω, εκείνη που υποστηρίζει ότι ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς υπήρξε, όπως και ο όσιος Αθανάσιος ο Μετεωρίτης, μαθητής του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη.

Την πρόταση αυτή ενισχύει η εικόνα που σκιαγραφεί ο βιογράφος και μαθητής του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη, πατριάρχης Κάλλιστος Α΄, για την ανάδειξη της Σκήτης του Μαγουλά σε κέντρο διαδόσεως της ησυχαστικής διδασκαλίας σε ολόκληρο το Άγιον Όρος κατά την περίοδο της εγκαταβιώσεως του οσίου Γρηγορίου. Την ενισχύουν επίσης οι κοινές παραμονές και αναχωρήσεις του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη και του Παλαμά από το Άγιον Όρος, καθώς και η ιδιαίτερη σχέση που είχε αναπτυχθεί μεταξύ του Παλαμά και μαθητών του Γρηγορίου του Σιναΐτη, όπως ο Ησαΐας και ο πατριάρχης Κάλλιστος Α΄, οι οποίοι υπήρξαν μεταξύ εκείνων που συνυπέγραψαν τον Αγιορειτικό Τόμο του 1340.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο που καταγράφεται στον εγκωμιαστικό λόγο του Παλαμά είναι η σύνδεση του ησυχαστικού βίου του οσίου Πέτρου του Αθωνίτη με την ησυχαστική πράξη, όπως αυτή αναπτύσσεται στα σχετικά έργα αυτής της περιόδου. Αν και, όπως είχε υποστηριχθεί παλαιότερα από τον σημαντικότερο μελετητή και εκδότη του έργου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, τον αείμνηστο καθηγητή Παναγιώτη Χρήστου, «δεν ευρίσκονται ακόμη καθ’ εαυτό ησυχαστικά στοιχεία εις τον λόγον τούτον», περιέχει ωστόσο μερικά βασικά συστατικά της πνευματικής διδασκαλίας του.

Έχει εντοπισθεί λεπτομερώς η συνάφεια ενός τμήματος του λόγου του Παλαμά με διεξοδικές παραθέσεις της ησυχαστικής διδασκαλίας σε μεταγενέστερα έργα του, όπως ο Επιστολιμαίος λόγος προς Ιωάννην και Θεόδωρον τους φιλοσόφους, το επιστολιμαίο δοκίμιό του προς τη μοναχή Ξένη Περί παθών και αρετών και οι Αντιρρητικοί προς Ακίνδυνον.

Ο εν λόγω εγκωμιαστικός λόγος του Παλαμά εντάσσεται στο πλαίσιο της ακμής του αναχωρητικού μοναχισμού που παρατηρείται κατά την παλαιολόγεια περίοδο στο Άγιον Όρος και πιστοποιείται από την καθολική στροφή της μοναστικής αγιολογίας προς αναχωρητές αγίους, οι οποίοι διήνυσαν ολόκληρο ή μέρος του μοναστικού τους βίου στο Άγιον Όρος.

Θα μνημονεύσουμε τους τρεις Βίους του οσίου Μαξίμου του Καυσοκαλυβίτη, συγχρόνου του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη, γραμμένους από τον Νήφωνα τον Αθωνίτη, τον Θεοφάνη Περιθεωρίου και τον Ιωαννίκιο Κόχυλα· τον εκτενή Βίο του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη, που ήδη μνημονεύσαμε, γραμμένο από τον πατριάρχη Κάλλιστο λίγο πριν από τον θάνατο του Παλαμά· τον Βίο του μαθητή του οσίου Γρηγορίου, Ρωμύλου· τον Βίο του οσίου Νήφωνος του Αγιορείτη· καθώς και τους Βίους του οσίου Γερμανού του Μαρούλη και του οσίου Σάββα του Νέου, τους οποίους συνέγραψε ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος. Στην ίδια ομάδα εντάσσονται και τα σχετικά έργα του Θεοκτίστου Στουδίτη και του Ιωσήφ Καλοθέτου για τον ησυχαστή πατριάρχη Αθανάσιο Α΄. Όλα αφορούν αναχωρητές αγίους.

Η ησυχαστική παράδοση στη Θεσσαλονίκη και ιδιαίτερα στην Ιερά Μονή Βλατάδων

Στο σημείο αυτό θα περάσουμε στη διασύνδεση του Αγίου Όρους με την πόλη μας, αφού οι σχέσεις της Θεσσαλονίκης με το Άγιον Όρος διακρίνονται διαχρονικά για τη μεταξύ τους πνευματική και ιστορική αλληλεπίδραση. Άλλωστε, ήδη από τις πρώτες μαρτυρίες της προϊστορίας και πρωτοϊστορίας του Αγίου Όρους, κατά τον 9ο και 10ο αιώνα, η Θεσσαλονίκη εμφανίζεται ως η πόλη εκείνη που αιμοδοτεί το νέο αυτό μοναστικό κέντρο με πρόσωπα, όπως οι Θεσσαλονικείς αυτάδελφοι Συμεών και Θεόδωρος, σύγχρονοι των αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου. Αυτοί καταγράφονται στις πηγές ως οι πρώτοι επώνυμοι οικιστές του Αγίου Όρους κατά τον 9ο αιώνα, «πρῶτοι κατοικήτορες τοῦ Ἄθω καὶ τῆς Πανελλάδος πολιοῦχοι», διαμορφωτές των κανόνων της ιερής πολιτείας του τόπου εκείνου και προεστώτες όλου του Όρους, όπως σημειώνεται στον Βίο τους.

Επιπλέον, η Θεσσαλονίκη εμφανίζεται ως η πνευματική αλλά και παραγωγική ενδοχώρα του Όρους ήδη από τα χρόνια του οσίου Ευθυμίου του Νέου, ο οποίος, έπειτα από μια μακρά περίοδο εγκλεισμού στον Άθωνα, μεταβαίνει στην περιοχή της Θεσσαλονίκης μετά το 865, για να αναβιώσει την αρχαία ασκητική παράδοση του στυλιτισμού στα περίχωρα της πόλης. Το ίδιο διαπιστώνεται και στην περίπτωση του πατέρα του αγιορειτικού κοινοβιακού μοναχισμού, οσίου Αθανασίου του Αθωνίτη, στον οποίο ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Φωκάς παραχώρησε, έναν αιώνα αργότερα, μετά το 964, για τις ανάγκες της νεοσύστατης Λαύρας του, τη διαχείριση μιας μονής στη Θεσσαλονίκη, ίσως της Μονής του Αγίου Ανδρέα στην Περιστερά.

Η σχέση αυτή εξελίσσεται σε όλη τη μεταγενέστερη περίοδο· θα μπορούσαμε να επικαλεσθούμε στο σημείο αυτό ποικίλα παραδείγματα. Γνώρισε όμως την κορύφωσή της κατά την παλαιολόγεια περίοδο, με την ανάδειξη των δύο αυτών χώρων ως ιστορικών και πνευματικών κοιτίδων του βυζαντινού ησυχασμού. Τόσο μέσα από τα ιστορικά κείμενα της εποχής —την Ιστορία του φιλοησυχαστή Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνού και την αντίστοιχη του αντιησυχαστή Νικηφόρου Γρηγορά— όσο και από την πλούσια αγιολογική παραγωγή, κυρίως του Θεσσαλονικέως πατριάρχη Φιλοθέου Κοκκίνου για τους ησυχαστές αγίους, αναδεικνύονται ο φυσικός και πνευματικός τους χώρος, αλλά και οι πνευματικές συνιστώσες που διακρίνουν αυτή τη μοναδική σχέση.

Αποφεύγοντας να καταχρασθούμε την αγάπη σας και να σας κουράσουμε περισσότερο, θα περιορισθούμε μόνο στο καθολικό της Ιεράς Πατριαρχικής Μονής Βλατάδων, που φέρει έντονη τη σφραγίδα του κινήματος του ησυχασμού. Εξάλλου, στον χώρο της Μονής φαίνεται να εγκαταστάθηκε, όπως γνωρίζετε, η μοναστική συνοδεία του Παλαμά.

Η δημιουργία του εικονογραφικού προγράμματος του ναού εντάσσεται σε μια εποχή ανασυγκρότησης της Εκκλησίας της Θεσσαλονίκης μετά το κίνημα των Ζηλωτών, αλλά και σε ένα κλίμα, έστω και πρόσκαιρης, θρησκευτικής και πολιτικής ανατάσεως του Βυζαντίου των Παλαιολόγων. Σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, η Μονή μας ιδρύθηκε κατά την περίοδο 1351–1371, με πρωτοβουλία της οσιακής βιοτής Δωροθέου Βλατή και του αδελφού του Μάρκου.

Ο πρώτος διετέλεσε και μητροπολίτης Θεσσαλονίκης από το 1371 έως το 1379 και, ασφαλώς, είχε υπάρξει, μαζί με τον αδελφό του Μάρκο, από τους πιστότερους μαθητές του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Τον ακολούθησαν ακόμη και στην Κωνσταντινούπολη, όπου είχε κληθεί το 1340 για να απολογηθεί ενώπιον των βασιλέων και της Συνόδου, και παρέμειναν έγκλειστοι μαζί του στη Μονή του Σωτήρος Χριστού του Ακαταλήπτου.

Σημαντικό ιστορικό στοιχείο και δείκτη για τη χρονολόγηση των μοναδικών παλαιολόγειων τοιχογραφιών του καθολικού της Μονής μας αποτέλεσε η απεικόνιση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, καθώς και ο ίδιος, όπως γνωρίζετε, είχε επίσης διατελέσει αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης κατά το διάστημα 1347–1359. Η απεικόνισή του αυτή, όπως και η ύπαρξη του παλαιού παρεκκλησίου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, που βρισκόταν εκεί όπου ανεγέρθηκε το παρεκκλήσιο της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, υποδηλώνουν εμφατικά τη σχέση του με τη Μονή μας. Η ύπαρξη φωτοστεφάνου δείχνει ότι πιθανότατα είχε προηγηθεί η επίσημη ανακήρυξή του ως αγίου, η οποία έγινε το 1368.

Στον πατριάρχη Φιλόθεο, σύμφωνα με τον συνεργάτη της Μονής μας κύριο Γεώργιο Φουστέρη, έχει αποδοθεί η διαμόρφωση του εικονογραφικού προγράμματος του παρεκκλησίου και του ναού πριν από το 1364, όσο βρισκόταν στον πατριαρχικό θρόνο.

Το καθολικό της Μονής Βλατάδων, ως χορηγία των αυταδέλφων ιερομονάχων Δωροθέου και Μάρκου Βλατή, αποτέλεσε το σημαντικότερο κέντρο των ησυχαστών στη Θεσσαλονίκη μετά την ενθρόνιση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά στον αρχιεπισκοπικό της θρόνο. Το 1350, στο πλαίσιο της θριαμβευτικής επικράτησης του κινήματος του ησυχασμού, μαζί με την άφιξη και τη λαμπρή υποδοχή του Παλαμά στη Θεσσαλονίκη, ήλθαν και αρκετοί μαθητές του.

Ο Δωρόθεος Βλατής ήταν ένας από αυτούς και αποτελεί αναμφίβολα μια εξέχουσα πνευματική φυσιογνωμία της εποχής του, καθώς είχε αναπτύξει σημαντικό ποιμαντικό έργο υπό την προστασία του δασκάλου του και με την παρουσία της Άννας Παλαιολογίνας. Στις σωζόμενες τοιχογραφίες της Μονής, κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η πρόθεση του κτήτορα και ηγουμένου της, Δωροθέου, να αναδείξει την προσωπικότητα του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Ο Παλαμάς εικονίζεται δύο φορές σε καίριες θέσεις, τόσο στον κυρίως ναό όσο και στο νότιο παρεκκλήσιο του Αποστόλου Παύλου. Στον κυρίως ναό σώζεται η πρώτη απεικόνισή του· λόγω της θέσεώς του στο θυραίο άνοιγμα λειτουργεί ως προστάτης της εισόδου στον ναό. Η μορφή του Παλαμά έχει αποδοθεί με προσωπογραφικά χαρακτηριστικά και διαφέρει από τις μεταγενέστερες, ιδεαλιστικές απεικονίσεις.

Έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε επίσης ότι η τιμή προς το πρόσωπό του αποδόθηκε αμέσως μετά τον θάνατό του, το 1359, τόσο στο Άγιον Όρος, όπου είχε μονάσει —με γνωστότερη την απεικόνισή του στο σύγχρονό του παρεκκλήσιο των Αγίων Αναργύρων στη Μονή Βατοπαιδίου— όσο και στη Θεσσαλονίκη, στη Βέροια, στην Καστοριά και αλλού. Χαρακτηριστική είναι η ανέγερση ναών και η δημιουργία εικόνων προς τιμήν του στις περιοχές αυτές.

Γνωρίζουμε επίσης ότι η επίσημη αναγνώριση του Παλαμά ως αγίου αποφασίσθηκε στην πατριαρχική Σύνοδο του 1368 και ότι στη διαδικασία αυτή πρωτοστάτησε ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεος Κόκκινος, ο οποίος συνέταξε τον εγκωμιαστικό λόγο, τον Βίο, την Ακολουθία και τα Θαύματα του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Στο σημείο αυτό αξίζει να σχολιάσουμε και τη σκηνή της Μεταμορφώσεως στη δυτική καμάρα του καθολικού της Μονής μας, άρρηκτα συνδεδεμένη με το υπόβαθρο της ησυχαστικής θεολογίας για το Θαβώριο φως. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικά το σχήμα της ρομβοειδούς δόξας του Χριστού, η οποία περικλείεται σε κύκλο, ο υπερτονισμός του κεντρικού βράχου στο όρος Θαβώρ και οι έντονες κινήσεις των Αποστόλων.

Το γεγονός ότι η Μεταμόρφωση αποτελούσε μια άμεση θεοφάνεια και συνδεόταν με την εσχατολογική αποκάλυψη, σύμφωνα με τον άγιο Γρηγόριο τον Σιναΐτη και τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, έδινε το καλύτερο δυνατό παράδειγμα. Η έντονη απόδοση της γαλάζιας και λευκής δόξας με τα αστεροειδή σχήματα έχει θεωρηθεί ως οδηγός για να μεταφρασθούν σε εικόνα οι ησυχαστικές ιδέες περί του ακτίστου φωτός και για να διαπιστωθεί σαφής ησυχαστική επιρροή σε αντίστοιχες παραστάσεις της ίδιας περιόδου.

Ταυτοχρόνως, στη μετάδοση των θεολογικών εννοιών φαίνεται να παίζει ρόλο και το τοπίο, καθώς το όρος Θαβώρ, όπως και το όρος Σινά στους ασκητικούς λόγους των ησυχαστών, αποτελούσαν σύμβολα της μυστικής αναβάσεως της ψυχής και της πνευματικής ανατάσεως. Οι προφήτες Μωυσής και Ηλίας, οι οποίοι παρίστανται δίπλα στον Χριστό στη Μεταμόρφωση, συμβολίζουν την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Ως αρχετυπικοί ερημίτες, αξιώθηκαν, μέσα από την απομόνωση και την αδιάλειπτη προσευχή, της θείας θεωρίας.

Η εσχατολογική προοπτική της ησυχαστικής διδασκαλίας έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού οι μοναχοί, στην προσπάθειά τους να μεθέξουν στη χάρη του Θεού, εμφανίζονται ως οι νέοι προφήτες στο πλαίσιο της Καινής Διαθήκης. Λόγω της προφητικής φύσεώς του, ο μοναχισμός αποκτά μια ιδιαίτερη ευθύνη για ολόκληρη την Εκκλησία και όχι μόνο για την ατομική σωτηρία των μοναχών.

Η αντίληψη αυτή του μοναχισμού και του προφητικού ρόλου του στην ιστορία της σωτηρίας φωτίζεται από το παράδειγμα του ίδιου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στα εκκλησιαστικά και κοινωνικά δρώμενα της εποχής του, εγκαταλείποντας το αθωνικό του καταφύγιο. Το γενικότερο κύρος και η θριαμβευτική νίκη του στις ησυχαστικές έριδες τον κατέστησαν όχι μόνο «διδάσκαλον τῆς εὐσεβείας καὶ κανόνα ἱερῶν δογμάτων καὶ στύλον τῆς ὀρθῆς γνώμης καὶ πρόμαχον τῆς Ἐκκλησίας», αλλά και νέο Χρυσόστομο και νέο Θεολόγο.

Έτσι απεικονίζεται στο τεταρτοσφαίριο του παρεκκλησίου του Αποστόλου Παύλου στη Μονή μας, μαζί με τους άλλους τρεις θεολόγους της Εκκλησίας, τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο, στοιχείο που δεν συναντάμε σε άλλα σωζόμενα μνημεία.

Μπορούμε να προσθέσουμε ότι ολόκληρο το εικονογραφικό πρόγραμμα του παρεκκλησίου του Αγίου Παύλου συμπυκνώνει τον Βίο του αγίου Γρηγορίου και αγγίζει τον πυρήνα της ησυχαστικής θεολογίας, που ήταν η μέθεξη του ακτίστου φωτός ως κοινωνία των αναγεννημένων εν Χριστώ ανθρώπων με τον Θεό, όπως τη βίωσαν και την αποτύπωσαν διαχρονικά οι προφήτες, οι Απόστολοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας μας.

Σεβαστοί πατέρες, αγαπητοί αδελφοί, η μελέτη της ιστορίας και της πνευματικότητας του πνευματικού κινήματος του βυζαντινού ησυχασμού κατά την εποχή του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αναδεικνύει τη μεγάλη συμβολή του ίδιου του αγίου Γρηγορίου και των άλλων ησυχαστών πατέρων, τόσο στο Άγιον Όρος όσο και στη Θεσσαλονίκη, στη μεγάλη πνευματική ακμή, μέσα από τη συστηματική καλλιέργεια της ησυχαστικής παραδόσεως διά συγγραφών, λόγων και πνευματικών παλεσμάτων.

Της παραδόσεως που αναδεικνύει την άσκηση των εσωτερικών πνευματικών αισθήσεων των μοναχών, αλλά και όλων των μελών του εκκλησιαστικού πληρώματος· την ιερά νήψη, που καλεί τον άνθρωπο σε μια συνεχή πνευματική εγρήγορση· σε μια εγρήγορση που ατενίζει μέσα από τα παρόντα τα έσχατα και καθιστά τα μη βλεπόμενα απτή πραγματικότητα.

Ευχαριστώ.